Angina (streptokok) versus gewone keelpijn: hoe herken je het verschil

Keelpijn kan zomaar opduiken. Je wordt 's ochtends wakker met het gevoel dat je scheermesjes doorslikt, hebt koorts en voelt je compleet uitgeput. De eerste gedachte: "waarschijnlijk angina, ik heb antibiotica nodig". Maar is dat wel zo? Cijfers tonen aan dat meer dan 80% van de keelpijn bij volwassenen een virale oorzaak heeft - en virussen reageren niet op antibiotica. Anderzijds kan echte angina door streptokokken, onbehandeld, tot ernstige complicaties leiden.

Het probleem is dat virale keelontsteking en angina veroorzaakt door de bacterie Streptococcus pyogenes (bèta-hemolytische streptokok groep A) op het eerste gezicht bijna identiek kunnen ogen. Beide doen pijn, beide kunnen koorts geven, beide bemoeilijken het slikken. De belangrijkste verschillen zijn echter wel degelijk te herkennen - als je weet waarop je moet letten.

In dit artikel nemen we je mee door de belangrijkste onderscheidende criteria, leggen we uit waarvoor de sneltest en de Centor-criteria dienen, vertellen we wanneer een doktersbezoek en antibiotica nodig zijn en wanneer vrij verkrijgbare middelen volstaan om de klachten echt te verlichten. Tot slot - een waarschuwing over complicaties die je beter vermijdt.

Virale keelontsteking — wat kenmerkt ze?

Verreweg de meeste gevallen van keelpijn zijn virale infecties. Ze worden meestal veroorzaakt door rhinovirussen, adenovirussen, het griepvirus en para-influenza, en in het najaar en de winter door coronavirussen die een verkoudheid veroorzaken (niet te verwarren met SARS-CoV-2). Een virale infectie geeft doorgaans een klinisch beeld dat meerdere organen tegelijk treft.

Typische kenmerken van virale keelpijn

• Loopneus, verstopte neus — de aanwezigheid van een loopneus is een van de sterkste aanwijzingen voor een virale infectie. Bij angina door streptokokken komt een loopneus vrijwel niet voor.
• Hoest — droog of met slijm; nog een kenmerk dat vaker bij virussen dan bij streptokokken voorkomt.
• Heesheid — een ontsteking van het strottenhoofd gaat vaak samen met een virale infectie van de bovenste luchtwegen.
• Geleidelijk begin van de klachten — de symptomen bouwen zich op over 1 à 2 dagen, in plaats van plots op te treden.
• Matige koorts of geen koorts — virussen kunnen hoge koorts geven, maar vaak is er geen koorts of slechts lichte verhoging.
• Rode amandelen zonder duidelijke beslag — de keel is rood, maar meestal zonder witte etterplekken.

Virale keelontsteking verdwijnt vanzelf binnen 5 tot 7 dagen. Antibiotica verkorten de ziekteduur niet, verminderen de symptomen niet en voorkomen geen complicaties bij virale infecties - integendeel, ze tasten de bacteriële flora aan en bevorderen antibioticaresistentie.

Angina door streptokokken — symptomen om alert op te zijn

Angina is een bacteriële ontsteking van de keelamandelen, meestal veroorzaakt door bèta-hemolytische streptokok groep A (Streptococcus pyogenes). Ze heeft een eigen, vrij kenmerkend klinisch beeld - al is louter kijken naar de keel nooit voldoende voor een zekere diagnose.

Typische kenmerken van angina door streptokokken

• Plotse, hevige keelpijn — treedt snel op, vaak binnen enkele uren, en kan erg intens zijn.
• Hoge koorts — meestal boven 38 à 38,5°C, niet zelden hoger dan 39°C.
• Wit of geelachtig beslag op de amandelen — etterige, duidelijke vlekken of een laagje op de amandelen zijn een belangrijke aanwijzing.
• Pijnlijke lymfeklieren onder de kaak — opgezwollen en gevoelige lymfeklieren aan de voorzijde van de hals zijn een van de klassieke symptomen.
• Geen loopneus en geen hoest — dit is een belangrijk signaal dat angina onderscheidt van een virale infectie.
• Algemene malaise, hoofdpijn, spierpijn — typische algemene klachten bij angina.

Belangrijk: de aanwezigheid van beslag op de amandelen betekent niet automatisch angina door streptokokken - ook virussen (bijvoorbeeld het Epstein-Barrvirus dat klierkoorts veroorzaakt) kunnen een gelijkaardig beeld geven. Daarom heeft louter "naar de amandelen kijken" - zelfs door een arts - beperkte diagnostische waarde zonder bijkomende hulpmiddelen.

De Centor-criteria — een eenvoudig puntensysteem

In de geneeskunde gebruikt men al jaren de Centor-criteria (en de aangepaste versie ervan - de McIsaac-criteria) om de klinische waarschijnlijkheid van angina door streptokokken in te schatten. Het is een eenvoudig puntensysteem dat rekening houdt met vier hoofdkenmerken.

De vier Centor-criteria

1. Beslag of exsudaat op de amandelen — 1 punt
2. Gevoelige, opgezwollen lymfeklieren aan de voorzijde van de hals — 1 punt
3. Koorts, gemeld of vastgesteld — 1 punt
4. Geen hoest — 1 punt

De McIsaac-aanpassing voegt punten toe voor leeftijd (5 tot 14 jaar: +1 punt; ouder dan 45 jaar: -1 punt).

Hoe interpreteer je het resultaat?

• 0 tot 1 punt — zeer lage kans op angina door streptokokken; antibiotica worden afgeraden.
• 2 tot 3 punten — matige kans; een sneltest of kweek wordt aangeraden.
• 4 punten of meer — hoge kans; overweeg behandeling, bij voorkeur na bevestiging met een test.

De Centor-criteria zijn een screeningsinstrument, geen orakel - maar ze helpen zowel artsen als patiënten te begrijpen waarom niet elke keelpijn met koorts meteen om antibiotica vraagt.

De sneltest voor streptokok — wat is het en is het de moeite waard?

De snelle antigeentest voor streptokok groep A (RADT — Rapid Antigen Detection Test) is een eenvoudig onderzoek dat gebeurt met een keeluitstrijkje. Het resultaat is binnen enkele minuten bekend - net zoals bij een zwangerschapstest of een griepsneltest.

Voordelen van de sneltest

• Hoge specificiteit — een positief resultaat wijst vrijwel zeker op een streptokokkeninfectie en rechtvaardigt antibiotica.
• Onnodige antibiotica vermijden — een negatief resultaat bij een lage Centor-score laat toe met meer zekerheid af te zien van antibiotica.
• Snelheid — nog dezelfde dag een behandelbeslissing.

De test wordt afgenomen door een arts of verpleegkundige. Bij veel huisartsen is hij ter plaatse beschikbaar - vraag er gerust naar als je twijfelt. De test op zich is geen "vrijgeleide" voor antibiotica - hij wordt samen met het klinisch beeld geïnterpreteerd.

Belangrijk: zelfs als je angina vermoedt, ga niet naar de apotheek voor antibiotica zonder voorschrift. In België zijn antibiotica uitsluitend op voorschrift verkrijgbaar - en terecht. Zelf antibiotica nemen brengt risico's mee op complicaties, interacties en toenemende resistentie.

Angina vraagt om antibiotica — maar die schrijft de arts voor

Bevestigt de test of het klinisch beeld angina door streptokokken, dan schrijft de arts antibiotica voor. Doorgaans wordt penicilline of amoxicilline gedurende 10 dagen gebruikt - de kuur inkorten tot 5 à 7 dagen verhoogt het risico op onvolledige genezing en terugval. Bij een penicilline-allergie worden macroliden of cefalosporines gebruikt.

Waarom is het zo belangrijk om de kuur af te maken?

Een vraag die veel patiënten over het hoofd zien. Wanneer de koorts na 2 à 3 dagen antibiotica zakt en de pijn vermindert, is de verleiding groot om te stoppen met de tabletten. Dat is een vergissing - de streptokok is dan mogelijk nog niet volledig uitgeroeid, en het risico op complicaties blijft bestaan.

Antibiotica bij angina door streptokokken hebben twee doelen: de ziekteduur verkorten en - nog belangrijker - de ernstige complicaties voorkomen die verderop in dit artikel beschreven worden.

Vrij verkrijgbare middelen tegen keelpijn — wat kun je zelf doen

Of je nu een virale keelontsteking hebt of wacht op een afspraak wegens vermoeden van angina, een reeks vrij verkrijgbare producten verlicht de klachten écht en verbetert het comfort.

Lokale middelen tegen keelpijn

• Keelsprays en -aerosols — bevatten lokaal verdovende bestanddelen (bv. lidocaïne, benzydamine) of ontsmettende stoffen (chloorhexidine, dichloorbenzylalcohol). Rechtstreeks toegepast op de amandelen en de achterste keelwand, verlichten ze de pijn bij het slikken.
• Zuigtabletten — een handige vorm met gelijkaardige werkzame bestanddelen; langzamere afgifte van de stof, langdurige lokale werking. Sommige bevatten benzydamine met een ontstekingsremmende werking, andere plantenextracten (salie, tijm, heemst).
• Keelspoelingen — oplossingen met chloorhexidine, povidon-jood of kruidenextracten; helpen de hygiëne op peil te houden en werken verzachtend. Gebruik 3 tot 4 keer per dag.

Algemene pijn- en koortswerende middelen

• Ibuprofen — werkt ontstekingsremmend, pijnstillend en koortswerend; kan de eerste keuze zijn bij hevige pijn met koorts bij volwassenen (zonder contra-indicaties voor NSAID's).
• Paracetamol — een veilige pijn- en koortswerende optie, vooral wanneer ibuprofen gecontra-indiceerd is; werkt niet ontstekingsremmend.

Dosering: altijd volgens de bijsluiter, rekening houdend met het lichaamsgewicht (vooral bij kinderen) en eventuele chronische aandoeningen. Twijfel je, vraag het dan aan de apotheker.

Ondersteuning van thuis uit

• Rust — een infectie is een periode van herstel; doorwerken tijdens de ziekte verlengt het herstel.
• Voldoende vocht — drink veel, ook al doet slikken pijn; lauwe kruidenthee (kamille, salie, tijm), bouillon, verdunde vruchtensap.
• Zacht, lauw voedsel — soepen, smoothies, yoghurt; vermijd harde, schurende voeding.
• Keel spoelen met warm water en zout — een eenvoudige methode met een osmotische werking, die de zwelling en het ongemak kan verlichten.
• Stoominhalaties — nuttig bij een bijkomende loopneus en geïrriteerde slijmvliezen.

Complicaties van onbehandelde angina door streptokokken

Dit is een onderdeel dat niet mag ontbreken - want net dit verklaart waarom angina door streptokokken behandeling vereist, en niet enkel symptomatische ondersteuning. De complicaties worden onderverdeeld in vroege (etterige) en late (niet-etterige).

Etterige complicaties (vroeg)

• Peritonsillair abces — een ophoping van etter in het weefsel rond de amandel; uit zich in toenemende pijn, moeite met de mond openen, een "gesmoorde stem" (alsof er watten in de mond zitten), algemene verslechtering. Vereist dringende behandeling, vaak chirurgisch.
• Middenoorontsteking — de streptokok kan zich via de buis van Eustachius verspreiden.
• Ontsteking van de neusbijholten — minder vaak, maar mogelijk.
• Ontsteking van de halslymfeklieren — een etterige ontsteking kan drainage vereisen.

Niet-etterige complicaties (laat) — de gevaarlijkste

• Reumatische koorts — een auto-immuunreactie op de streptokokkeninfectie, die kan leiden tot beschadiging van de hartkleppen (reumatische hartziekte). In landen met beperkte toegang tot antibiotica blijft dit een belangrijk gezondheidsprobleem. In West-Europa zeldzaam, maar reëel bij onbehandelde terugkerende infecties.
• Poststreptokokken-glomerulonefritis — een immuungemedieerde ontsteking van de nierglomeruli; uit zich met bloed in de urine, zwellingen, hoge bloeddruk.
• PANDAS — een neuropsychiatrisch syndroom bij kinderen dat verband houdt met streptokokkeninfecties; zeldzaam, maar relevant in de kindergeneeskunde.

Precies daarom wordt de antibioticakuur de volle 10 dagen gegeven - niet enkel om je sneller beter te voelen (al helpt dat ook), maar om de streptokok volledig uit te roeien en deze complicaties te voorkomen.

Wanneer onmiddellijk naar de dokter?

Er zijn situaties waarin je geen tijd hebt om af te wachten en zelf te behandelen. Ga naar een arts of de spoedgevallendienst wanneer:

• Je moeite hebt om speeksel of vocht door te slikken — dit kan wijzen op een peritonsillair abces of een keelzwelling die de ademhaling bemoeilijkt.
• Je moeite hebt om je mond te openen (kaakklem) — een klassiek symptoom van een peritonsillair abces.
• Er kortademigheid of stridor optreedt — een teken dat de luchtweg bedreigd is; een spoedsituatie.
• De koorts hoger is dan 40°C of niet reageert op koortswerende middelen.
• De klachten verergeren na 48 tot 72 uur ondanks behandeling of plots terugkeren na een korte verbetering.
• Een kind weigert te drinken — risico op uitdroging; vooral belangrijk bij jonge kinderen.
• Je een verminderde weerstand hebt (bloedziekten, hiv, immunosuppressie, diabetes) — bij zulke patiënten kunnen infecties heviger verlopen.

Veelgestelde vragen

Kan ik angina zelf herkennen zonder naar de dokter te gaan?

De Centor-criteria laten toe de kans op angina door streptokokken in te schatten, maar het blijft een louter screeningsinstrument. Een zekere diagnose vereist een snelle antigeentest of een kweek - beide worden afgenomen door medisch personeel. Kom je aan 3 à 4 Centor-punten (geen loopneus, geen hoest, koorts, beslag op de amandelen), ga dan naar de dokter. Zelfdiagnose op basis van hoe de keel eruitziet is zelfs voor ervaren artsen onbetrouwbaar.

Is angina besmettelijk?

Ja. Streptokok groep A verspreidt zich via druppeltjes. De besmettelijkheid is het grootst voor de behandeling en in de eerste 24 tot 48 uur na de start van de antibiotica - daarna is de behandelde persoon niet langer besmettelijk voor de omgeving. Blijf best thuis tot de koorts weg is en er minstens 24 uur verstreken zijn sinds de eerste dosis antibiotica.

Moet een kind met angina naar de dokter?

Ja. Bij kinderen komt angina door streptokokken vaker voor dan bij volwassenen (piek tussen 5 en 15 jaar) en is het risico op complicaties bij onbehandelde infectie reëel. Geef je kind geen antibiotica uit de huisapotheek en wacht niet af tot het "vanzelf overgaat" bij hevige symptomen - overleg met een kinderarts.

Hoe lang duurt angina met antibiotica?

De koorts zakt meestal binnen 24 tot 48 uur na de eerste dosis antibiotica. De keelpijn verbetert duidelijk na 2 à 3 dagen. Toch moet de kuur de volle 10 dagen worden voortgezet - stoppen zodra de symptomen verdwijnen verhoogt het risico op terugkeer van de infectie en op complicaties.

Wat is klierkoorts en waarom is het belangrijk om het van angina te onderscheiden?

Klierkoorts (veroorzaakt door het Epstein-Barrvirus) kan angina nabootsen: hevige keelpijn, gezwollen amandelen met beslag, hoge koorts, opgezwollen lymfeklieren. De belangrijkste verschillen zijn: een veel sterkere vermoeidheid en malaise, gezwollen lymfeklieren aan beide kanten van de hals en aan de achterzijde, een vergrote milt. Belangrijk: bij klierkoorts veroorzaakt het geven van amoxicilline (de typische antibioticum bij angina) een kenmerkende huiduitslag - nog een reden om de diagnose aan de arts over te laten.

Kunnen kruidenpreparaten antibiotica bij angina door streptokokken vervangen?

Nee. Kamille, salie, tijm, propolis, rode zonnehoed - het zijn allemaal waardevolle producten die de klachten verlichten, lokaal ontstekingsremmend werken en de weerstand ondersteunen. Maar geen enkele ervan elimineert streptokok groep A of voorkomt reumatische koorts. Plantaardige producten zijn symptomatische ondersteuning - geen vervanging voor antibiotica bij een bevestigde bacteriële infectie.

Samenvatting

✅ Virale keelpijn en angina door streptokokken zijn twee verschillende aandoeningen — de eerste komt vaker voor, verdwijnt vanzelf en vraagt geen antibiotica; de tweede is bacterieel en vraagt behandeling.

✅ De Centor-criteria (beslag, lymfeklieren, koorts, geen hoest) helpen de kans op angina in te schatten — maar een zekere diagnose vereist een sneltest of kweek.

✅ Antibiotica bij angina door streptokokken schrijft uitsluitend een arts voor — zelf antibiotica nemen is gevaarlijk en in België niet toegestaan zonder voorschrift.

✅ Vrij verkrijgbare middelen (sprays, zuigtabletten, ibuprofen, paracetamol) verlichten de pijn doeltreffend en zijn een goede keuze bij virale keelontsteking of als aanvulling op een antibioticakuur.

✅ Onbehandelde angina door streptokokken kan leiden tot een peritonsillair abces, reumatische koorts en hartschade — de volledige 10-daagse antibioticakuur is daarom essentieel.

✅ Ga onmiddellijk naar de dokter bij moeite met slikken, de mond openen of ademen — dit kunnen tekenen zijn van een abces dat dringend ingrijpen vereist.

✅ Een loopneus en hoest zijn signalen dat het "eerder een virus" is — hun afwezigheid bij hoge koorts en beslag op de amandelen is dan weer een signaal dat "het tijd is voor een doktersbezoek".

Disclaimer

Dit artikel is uitsluitend educatief van aard en vervangt geen medisch of farmaceutisch advies. Het diagnosticeren van angina door streptokokken vereist een beoordeling door een arts en - indien aangewezen - een snelle antigeentest. Gebruik geen antibiotica zonder voorschrift. Zijn de symptomen hevig, houden ze langer dan 48 tot 72 uur aan ondanks symptomatische behandeling, of gaan ze gepaard met verontrustende signalen (moeite met slikken, kortademigheid, hoge koorts die niet reageert op medicatie), raadpleeg dan zonder uitstel een arts. Lees voor gebruik van elk product de bijsluiter en overleg met de apotheker.

Weet je eenmaal wat je nodig hebt - een keelspray, zuigtabletten, ibuprofen of paracetamol - koop dan niet zomaar het eerste het beste in de dichtstbijzijnde apotheek. Stel je hele mandje samen op GoedkoperMedicijn en vergelijk in één oogopslag de prijzen bij verschillende online apotheken. Want echte besparing ontstaat door je hele mandje te vergelijken, niet één losse verpakking - en dat geldt zowel voor keelmiddelen als voor de rest van je huisapotheek.